Abu Rayhon Beruniy
973–1048 · Xorazm (Kat shahri)
🖼️ Haqiqiy portret saqlanmagan -- SSSRda uning sharafiga chiqarilgan pochta markasi, Vikipediya (jamoat mulki)
Yer radiusini hisoblash formulasi
Bu yerda h — tog' balandligi, θ — undan ko'ringan gorizont pasayish burchagi. Beruniy shu geometrik usulni Pokistondagi Nandana qal'asida qo'llab, Yer radiusini haqiqiy qiymatga g'oyat yaqin hisoblab chiqqan.
Kirish
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy 973-yil 4-sentyabrda Xorazmning Kat shahri (hozirgi Qoraqalpog'iston Beruniy tumani) chekkasida tug'ilgan; «Beruniy» nisbasi fors tilidagi «berun» — «tashqi», «chekka» so'zidan kelib chiqqan, chunki u Xorazm Afrig'iylar sulolasi poytaxti Katning chekkasida dunyoga kelgan. U O'rta Osiyoning ilmiy elita oilasidan chiqqan va mashhur matematik-astronom Abu Nasr Mansur ibn Iroq qo'lida tahsil olib, uning ilmiy yo'nalishiga katta ta'sir ko'rsatgan. Ona tili xorazmiy tilidan tashqari, u fors, arab, yunon, ibroniy va suriyoniy tillarini erkin bilgan, hatto 50 yoshida sanskrit tilini o'rganishga kirishib, hind falsafiy va ilmiy matnlarini asl nusxada o'qish darajasiga yetgan.
Astronomiya va geografiyaga qo'shgan hissasi
Beruniy hayotining birinchi 25 yilini (973–998) Xorazmda astronomik kuzatuv va matematik tadqiqotlarga bag'ishladi; 990-yilda Kat shahrining geografik kengligini yuqori aniqlik bilan hisobladi. Mahmud G'aznaviyning Hindiston yurishlarida (1022–1024) uni kuzatib borib, muhim geografik o'lchovlar o'tkazdi; Panjobdagi Nandana qal'asida tog' balandligi va undan ko'rinadigan gorizont pasayish burchagini o'lchash orqali Yer meridian darajasining uzunligini 110 895 metr deb hisobladi — zamonaviy 111,1 kilometrlik qiymatga g'oyat yaqin natija. Umuman, u Yer meridianining aylanasini taxminan 40 183 kilometr, radiusini 6315,886 kilometr deb hisoblab, zamonaviy qiymatlardan atigi 0,9 foiz farq bilan natija oldi. 1025-yilda tugatilgan «Geodeziya» risolasida shaharlar orasidagi masofani ufq pasayish burchagini o'lchash orqali aniqlash mumkinligini bayon etdi. Mahmud vafotidan (1030) so'ng o'g'li Mas'ud uchun yaratilgan ko'p jildli «Al-Qonun al-Mas'udiy» asarida astronomiya, geografiya va muhandislikka oid matematik yangiliklar, jumladan trigonometriya va sferik trigonometriyaga oid kashfiyotlar jamlangan.
Etnografiya va antropologiya
1030-yilda tugatilgan bosh asari «Hindiston haqidagi narsalarni aniqlash» hind falsafasi, urf-odatlari va fanlarini misli ko'rilmagan chuqurlik bilan tahlil qildi — olim Akbar S. Ahmad uni «birinchi antropolog» deb ataydi. U hatto Kolumb sayohatlaridan asrlar oldin noma'lum qit'alar mavjudligini nazariy muhokama qilgan — Yer aylanasi va Yevrosiyoning ma'lum kengligi haqidagi hisob-kitoblariga tayanib, Osiyo va Yevropa orasidagi ulkan okean ortida noma'lum quruqlik borligini taxmin qildi.
Ba'zi asarlarining yaratilish tarixi
Mahmud G'aznaviyning Xorazmni bosib olishidan keyingi siyosiy notinchlik tufayli 998–1004-yillarda Jurjonga ko'chib o'tdi — bu o'ta samarali davr bo'lib, taxminan 15 ta yirik asar, jumladan «O'tgan avlodlar yodgorliklari» (taxminan 1000-yilda tugatilgan) shu davrda yozildi. 1017-yil yozida Mahmud G'aznaviy qo'shinlari uni asir olib, G'aznaga olib bordi; 1019-yildan boshlab ilmiy faoliyat yuritish erkinligiga ega bo'ldi.
Asarlari
«Qimmatbaho toshlarni bilish haqida kitob» mineralogiyaga bag'ishlangan yo'l ochuvchi asar bo'lib, u gidrostatik tarozi yordamida metall va qimmatbaho toshlarning zichligini aniq o'lchash usulini ishlab chiqdi. «Dorishunoslik» asarida 30 tilda 1000 dan ortiq dorivor moddalar tasniflangan. Beruniy hayoti davomida 146 ta asar yozgan, ulardan atigi 30 tasi bizgacha yetib kelgan — shu jumladan 70 tasi astronomiyaga, 20 tasi matematikaga, 12 tasi geografiya va geodeziyaga bag'ishlangan edi.
Merosi
Beruniy G'aznada 1048-yil 13-dekabrda, 75 yoshida vafot etdi. U «qiyosiy dinshunoslik otasi», «zamonaviy geodeziyaning otasi» va hindshunoslik (indologiya) asoschisi sifatida e'tirof etiladi. Uning merosi uzoq vaqt yetarlicha e'tirof etilmay qoldi, to Britaniya sharqshunoslari uning Hindistonga oid asarlarini mustamlaka davrida qayta kashf qilmaguncha. Bugungi kunda uning nomi bilan Oydagi Beruniy krateri, 9936-asteroid va Antarktidadagi Beruniy oroli atalgan. Sharqshunos I. Yu. Krachkovskiy uning haqida «al-Beruniy qiziqmagan fan sohalarini sanab o'tish, uni qiziqtirgan sohalarni sanashdan osonroq» deb yozgan.
Asosiy hissasi
- 146 dan ortiq asar yozgan, ulardan 30 tasi bizgacha yetib kelgan (70 tasi astronomiyaga bag'ishlangan)
- Nandana qal'asida Yer meridiani uzunligini zamonaviy qiymatga 0,9% farq bilan hisoblab chiqdi
- «Al-Qonun al-Mas'udiy» ensiklopedik astronomiya-geografiya-muhandislik asarini yaratdi
- «Hindiston haqidagi narsalarni aniqlash» asari bilan qiyosiy dinshunoslik va indologiyaga asos soldi
- 50 yoshida sanskrit tilini o'rganib, hind ilmiy-falsafiy matnlarini asl nusxada tahlil qildi
- «Dorishunoslik» asarida 30 tilda 1000 dan ortiq dorivor moddani tasnifladi
- Kolumbdan asrlar oldin noma'lum qit'alar mavjudligini nazariy asoslab muhokama qildi
- Nomi bilan Oydagi krater, 9936-asteroid va Antarktidadagi orol atalgan