Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy
783–850 · Xorazm
🖼️ Haqiqiy portret saqlanmagan (islom san'ati an'anasi olim tasvirini chizmagan) -- 1983-yilda SSSRda uning tug'ilganining 1200 yilligiga bag'ishlab chiqarilgan pochta markasi, Vikipediya (jamoat mulki)
Kvadrat tenglamani yechish usuli
«Al-jabr val-muqobala» asarida kvadrat tenglamalarni geometrik usulda (kvadratga to'ldirish orqali) yechishning tizimli qadamlarini birinchi bo'lib bayon etgan -- zamonaviy formula shu usulning belgilar tilidagi ifodasi.
Biografiyasi
Al-Xorazmiy taxminan 783-yilda Xorazm o'lkasining Xiva shahrida tug'ilgan va dastlabki ta'limni o'z shahrida olgan — bu davrda arab bosqinidan keyin ham saqlanib qolgan qadimiy mahalliy bilim an'analari uning shakllanishida muhim rol o'ynagan. 819-yilda hokimiyat tepasiga yangi kelgan xalifa al-Ma'mun uning iste'dodini payqab, uni boshqa olimlar qatorida Bag'dodga taklif qildi. Bag'dodda al-Ma'mun tarixdagi birinchi rasmiy akademiyalardan biri — «Bayt ul-Hikma» (Donishmandlik uyi)ni tashkil etdi va al-Xorazmiy shu yerda yetakchi olim va ilmiy rahbar sifatida faoliyat yuritdi. U keyingi xalifalar davrida ham faol ishini davom ettirib, taxminan 850-yilda Bag'dodda vafot etgan.
Al-Xorazmiy va algebra — «Al-jabr val-muqobala»
Al-Xorazmiyning eng mashhur yutug'i algebra fanini mustaqil ilmiy soha sifatida shakllantirishi bo'ldi. Uning «Kitob muxtasar min hisob al-jabr val-muqobala» risolasi chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning tizimli usullarini bayon etdi — musbat sonlar bilan ifodalangan tenglamalarning oltita klassik shaklini keltirib, har biriga qat'iy geometrik isbot berdi. «Algebra» so'zining o'zi shu asar nomidagi «al-jabr» so'zidan kelib chiqqan — XII asrda Kremonalik Jerar va Chesterlik Robert kabi lotin tarjimonlari arabcha «al-jabr»ni qisqartirib «algebra» deb atashgan.
«Arifmetika» asari va hind-arab raqamlari
Uning «Arifmetika» asari hind o'nlik raqamlar tizimini — o'nta raqam va pozitsion yozuvni — targ'ib qildi; bu tizim undan oldin ham Yaqin Sharq olimlariga ma'lum bo'lsa-da, al-Xorazmiy uni shu qadar aniq va amaliy tarzda bayon etdiki, XII asrdan boshlab o'nlik tizim «Sharqiy Turkistondan Ispaniyagacha» tez tarqaldi, shu sababli u «butun insoniyatning arifmetika muallimi» deb ta'riflanadi. Yanada muhimi, al-Xorazmiy bosqichma-bosqich hisoblash tartibi — algoritmik tafakkur tushunchasini kiritdi; «algoritm» so'zining o'zi uning ismining lotinlashtirilgan shakli («Algoritmi»)dan kelib chiqqan bo'lib, keyinchalik informatika fanining asosiy negiziga aylandi.
«Ziji» va astronomiya bo'yicha asarlari
Astronomiyada uning «Ziji» asari 37 bobdan iborat bo'lib, 116 ta jadvalda Quyosh va Oyning harakati, tutilishlarni bashorat qilish, sinus jadvallari va trigonometrik funksiyalar keltirilgan; bu asarda tangens funksiyasi birinchi marta kiritildi. «Kitob amal bil-usturlob» asarida asturlob asbobining yasalishi va undan namoz vaqtlarini, yulduzlar balandligini aniqlashda foydalanish tasvirlangan. Uchinchi astronomik asarida qutb koordinatalar tizimidan foydalangan holda gorizontal quyosh soatlarini qurish usullari bayon etilgan — bu analitik geometriyaning eng erta qo'llanilishlaridan biri hisoblanadi.
Etnografiya, taqvimlar va «Surat al-arz» asari
Geografiyada uning «Surat al-arz» asari Ptolemey «Geografiya»sini qayta ko'rib chiqib, kengaytirdi va 2402 ta geografik nuqtaning koordinatalarini keltirdi. Muhimi, al-Xorazmiy geografiya tarixida birinchi bo'lib Tinch okeanini tilga oldi va Britaniya, Irlandiya, Shri-Lanka kabi o'zi bormagan uzoq hududlarni ham aniq tasvirlab bergan. Xronologiyada u quyosh yilining uzunligini 365,242265 kun deb hisoblagan — bu o'z davri uchun ajoyib darajada aniq natija edi. «Kitob at-tarix» asarida Muhammad payg'ambar hayoti, islom harbiy yurishlari, quyosh tutilishlari va 713-yil 10-martda Antiokiyada yuz bergan halokatli zilzila kabi tarixiy voqealarga oid sanalar qayd etilgan.
Al-Xorazmiy merosiga qiziqish
Amerikalik tarixchi Jorj Sarton uni «o'z davrining eng buyuk matematigi, barcha holatlarni hisobga olganda esa umuman barcha davrlarning eng buyuk matematiklaridan biri» deb ta'riflagan. Uning asarlari g'oyat keng tarqaldi: XII asrga kelib ular Yevropa shaharlariga yetib bordi va lotin tiliga tarjima qilindi, kitoblari islom va Yevropa dunyosida XVI asrgacha darslik sifatida xizmat qildi. Bugungi O'zbekistonda uning nomi bilan ko'plab muassasalar atalgan — Urganch davlat universiteti uning nomini tashiydi, mamlakat bo'ylab son-sanoqsiz maktab «Xorazmiy» nomi bilan yuritiladi. 1983-yilda uning tug'ilganining 1200 yilligiga bag'ishlangan xalqaro ilmiy simpozium Moskva, Toshkent va Urganchda o'tkazildi; o'sha yili uning barcha asarlari rus tiliga, tanlangan asarlari o'zbek tiliga tarjima qilinib nashr etildi. «Algoritm» va «algebra» — zamonaviy fan-texnikaning ikki tayanch tushunchasi — aynan uning nomi va asaridan kelib chiqqan.
Asosiy hissasi
- Chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning tizimli usulini yaratdi va algebra fanining asoschisi hisoblanadi («Al-jabr val-muqobala»)
- «Algebra» so'zi uning asari nomidagi «al-jabr»dan, «algoritm» so'zi esa lotinlashtirilgan ismi «Algoritmi»dan kelib chiqqan
- Hind-arab raqamlar tizimi va o'nlik pozitsion hisoblashni arab dunyosi, keyin Yevropaga tanitdi
- «Ziji» asarida 116 ta astronomik jadval tuzdi va tangens funksiyasini birinchi bo'lib kiritdi
- «Surat al-arz» asarida Ptolemey geografiyasini qayta ishlab, 2402 ta geografik nuqtaning koordinatalarini aniqladi
- Urganch davlat universiteti va ko'plab O'zbekiston maktablari uning nomini tashiydi
- 1983-yilda tug'ilganining 1200 yilligiga xalqaro ilmiy simpozium bag'ishlandi