Arximed
mil. avv. taxminan 287–212 · Sirakuza, Sitsiliya
🖼️ Haqiqiy hayotlik tasviri saqlanmagan -- Domeniko Fettining 1620-yilgi taxminiy tasviri, Vikipediya (jamoat mulki)
Shar hajmi formulasi
Arximed o'zi eng faxrlangan natija — shar hajmi va yuzasi uni o'rab turgan silindrning aynan 2/3 qismiga tengligini isbotladi. Shu formula uning vasiyatiga ko'ra qabr toshiga o'yib qo'yilgan.
Kirish
Arximed mil. avv. taxminan 287-yilda Sitsiliyadagi yunon mustamlakasi Sirakuzada tug'ilgan; o'zining «Qum hisoblovchi» asariga ko'ra, otasi munajjim Fidiy bo'lgan, biroq uning hayoti haqida boshqa deyarli hech narsa ma'lum emas. Rasmiy ta'limi haqida hech qanday tafsilot saqlanmagan bo'lsa-da, Arximed Iskandariya olimlari bilan yaqin aloqada bo'lgan — saqlanib qolgan asarlari Pelusiylik Dosifey va bosh kutubxonachi Kirenalik Eratosfenga bag'ishlangan.
Ilmiy kashfiyotlari
Vitruviy hikoyasiga ko'ra, Sirakuza hukmdori Gieron II oltin toj buyurtma qilgan, biroq zargarning kumushni aralashtirib qo'yganidan shubhalangan. Hammomda cho'milib turib Arximed suv siqib chiqarilishini kuzatib, bu tamoyil orqali tojning tarkibini tekshirish mumkinligini angladi va, rivoyatga ko'ra, «Evrika!» deb quvonch bilan ko'chalarda yugurib yurgan — bu «Suzuvchi jismlar haqida» asarida bayon etilgan Arximed qonuniga asos bo'ldi. Matematikada u «charchatish usuli» yordamida pi sonini 3 1/7 va 3 10/71 oralig'ida baholadi, «Qum hisoblovchi» asarida esa koinotni to'ldirish uchun kerak bo'ladigan qum donalari sonini ifodalash uchun ulkan sonlarni yozish tizimini ishlab chiqdi. «Tekisliklar muvozanati haqida» asarida richag qonunini isbotlab, mashhur «Menga tayanch nuqta bering, men Yerni siljitib qo'yaman» iborasi bilan mexanik afzallikni tasvirlagan.
Muhandislik ixtirolari
Suv ko'tarish uchun ishlatilgan Arximed vinti kemalar tubidan suv chiqarishda qo'llanilgan. Mil. avv. 214–212-yillardagi Sirakuza qamalida u kuchaytirilgan katapultalar, kemalarga qo'rg'oshin og'irliklarini tashlaydigan kranlar va kemalarni suvdan ko'tarib tashlaydigan temir changaklar loyihalashtirgan.
O'limi
Arximed mil. avv. taxminan 212-yilda, Sirakuza Rim qo'shini tomonidan bosib olingan paytda, taxminan 75 yoshida halok bo'lgan. Manbalar bu haqda turlicha yozadi: Liviy uni chang ustiga geometrik shakllar chizib o'tirgan paytda o'ldirilgan desa, Plutarx bir askar undan taslim bo'lishni talab qilganda, Arximed masalasini tugatmaguncha kutishni so'rab, shu sababli o'ldirilganini yozadi. Rim qo'mondoni Mark Klavdiy Marsell unga zarar yetkazmaslikni buyurgan edi, biroq buyruq bajarilmagan.
Meros
Uning natijalarni avval mexanik usul bilan taxminiy topib, keyin qat'iy geometrik isbotlash uslubi keyingi ilm-fanga katta ta'sir ko'rsatdi. Galiley uni «mening ustozim» deb atagan. Zamonaviy matematikada eng yuqori mukofot — Filds medali — uning portretini va shar-silindr isboti tasvirini aks ettiradi. Uning nomi bilan Arximed qonuni, Arximed vinti, Arximed spirali va Oy hamda Marsdagi kraterlar atalgan.
Asosiy hissasi
- Suvga botirilgan jismning ko'tarish kuchi haqidagi Arximed qonunini kashf etdi (Evrika hikoyasi)
- Pi sonini 3 1/7 va 3 10/71 oralig'ida yuqori aniqlik bilan baholadi
- Shar hajmi va yuzasini silindrning 2/3 qismiga tengligini isbotladi — bu natija uning qabr toshiga o'yilgan
- «Qum hisoblovchi» asarida o'ta katta sonlarni ifodalash uchun yangi sanoq tizimi yaratdi
- Richag qonunini isbotlab, «Menga tayanch nuqta bering, Yerni siljitaman» degan mashhur iborani aytgan
- Sirakuza mudofaasi uchun turli harbiy mexanik qurilmalarni loyihalashtirdi
- Mil. avv. 212-yilda Rim askari tomonidan, geometrik masala ustida ishlayotgan paytda o'ldirilgan
- Filds medali (matematikaning eng yuqori mukofoti) uning portretini aks ettiradi