Evklid
faoliyat davri: mil. avv. taxminan 300-yillar (tug'ilgan va vafot etgan yillari noma'lum) · ehtimol Iskandariya, Qadimgi Misr (yunon kelib chiqishi taxmin qilinadi)
🖼️ Haqiqiy tasviri saqlanmagan -- Oksford universiteti muzeyidagi Yevklid haykali, Vikipediya (jamoat mulki)
Yevklid algoritmi (EKUB topish)
«Negizlar» asarining 7-kitobida bayon etilgan, ikki sonning eng katta umumiy bo'luvchisini topish uchun rekursiv usul — tarixdagi eng qadimgi va hozir ham qo'llanilayotgan algoritmlardan biri.
Kirish
Yevklidning shaxsiy hayoti haqida ishonchli ma'lumotlar deyarli saqlanib qolmagan — hatto tug'ilgan sanasi ham noma'lum, tarixchilar uni mil. avv. taxminan 330 yoki 325-yillar atrofida deb taxmin qiladi. U «yunon kelib chiqishi»ga ega bo'lgan, biroq aniq tug'ilgan joyi noma'lum. Prokl ma'lumotiga ko'ra, Yevklid Ptolemey I hukmronligi davrida (mil. avv. 305/304–282) yashagan va, ehtimol, Iskandariyada Aleksandr Makedonskiy asos solgan mashhur ilmiy-ta'lim markazi Museyonning birinchi olimlaridan biri bo'lgan. Uning vafot etgan yili noma'lum; taxminan mil. avv. 270-yil deb faraz qilinadi.
«Negizlar» ("Elementlar")
Yevklidning eng muhim asari — o'n uch kitobdan iborat «Negizlar» — o'z davrigacha to'plangan yunon matematik bilimlarini qat'iy aksiomatik tizimga solgan buyuk sintezdir. Birinchi olti kitob tekislik geometriyasiga, yettinchidan o'ninchigacha sonlar nazariyasi va irratsional sonlarga, so'nggi uch kitob esa fazoviy geometriyaga bag'ishlangan. Birinchi kitobda keltirilgan besh postulat va besh umumiy tushuncha barcha keyingi teoremalar uchun mantiqiy asos bo'lib xizmat qiladi — bu deduktiv isbotlash usulining ilk va eng mukammal namunalaridan biri hisoblanadi. «Negizlar»da Pifagor teoremasining saqlanib qolgan eng qadimgi isboti, tub sonlar cheksiz ko'pligi haqidagi teorema va ikki sonning eng katta umumiy bo'luvchisini topish uchun «Yevklid algoritmi» keltirilgan, shuningdek mashhur «parallellik postulati» ham shu yerda bayon etilgan bo'lib, u keyinchalik ko'p asrlar davomida matematiklarni band qilib kelgan.
Boshqa asarlari
«Negizlar»dan tashqari, Yevklidga «Optika» (perspektiva haqidagi eng qadimgi saqlanib qolgan yunon risolasi), «Berilganlar» va sferik astronomiyaga oid «Fenomenlar» kabi boshqa asarlar ham tegishli deb hisoblanadi. To'rtta asari yo'qolgan: «Konikalar», «Psevdariya», «Porizmalar» va «Sirt joylari». Olimlar Yevklidning barcha mazmunni o'zi yaratganmi yoki avvalgi bilimlarni sintez qilganmi, degan savol bo'yicha hamon bahslashadi.
Meros
Yevklid qadim davrning Arximed va Apolloniy qatorida eng buyuk matematiklaridan biri sifatida tan olinadi. «Negizlar» g'oyat katta ta'sirga ega bo'ldi: u «G'arb dunyosi tarixida Injildan keyin eng ko'p tarjima qilingan, nashr etilgan va o'rganilgan kitob» deb hisoblanadi. U o'rnatgan geometrik tizim XIX asr boshlarigacha, ya'ni no-evklid geometriyalar paydo bo'lib «Yevklid geometriyasi» atamasini alohida ajratish zarurati tug'ilgunga qadar hukmron bo'lib qoldi. Uning nomi bilan Yevropa kosmik agentligining «Yevklid» kosmik teleskopi va Oydagi Yevklid krateri atalgan.
Asosiy hissasi
- «Negizlar» («Elementlar») — geometriya va sonlar nazariyasini aksiomatik tizimga solgan o'n uch kitoblik asarni yaratdi
- Besh postulat va besh umumiy tushunchaga asoslangan deduktiv isbotlash uslubini mukammal shaklda bayon etdi
- Ikki sonning eng katta umumiy bo'luvchisini topish uchun «Yevklid algoritmi»ni bayon etdi
- Tub sonlarning cheksiz ko'pligini isbotladi
- Pifagor teoremasining saqlanib qolgan eng qadimgi to'liq isbotini keltirdi
- Parallellik postulatini shakllantirdi, bu keyinchalik no-evklid geometriyalar kashf etilishiga turtki bo'ldi
- Perspektiva haqidagi eng qadimgi saqlanib qolgan yunon risolasi «Optika»ni yozdi
- Nomi bilan Yevropa kosmik agentligining «Yevklid» kosmik teleskopi va Oydagi krater atalgan