Karl Fridrix Gauss
1777–1855 · Braunshveyg, Germaniya
🖼️ XIX asrga oid klassik portreti, Vikipediya (jamoat mulki)
1 dan n gacha sonlar yig'indisi (Gauss yig'indisi)
Rivoyatga ko'ra, Gauss maktabda 1 dan 100 gacha sonlarni qo'shish topshirilganda, ularni 50 juftlikka (har biri 101) bo'lib, javobni bir zumda topgan — uning matematik iste'dodi haqidagi eng mashhur hikoya.
Yoshligi
Karl Fridrix Gauss 1777-yil 30-aprelda Braunshveygda oddiy oilada tug'ilgan — otasi qassoblik, g'isht terish va bog'bonlik bilan shug'ullangan, onasi esa deyarli savodsiz bo'lgan. Shunga qaramay, u yoshligidayoq favqulodda matematik iste'dod namoyish etgan — mashhur rivoyatga ko'ra, 1 dan 100 gacha sonlarni qo'shish topshirilganda, u bu sonlarni 50 juftlikka bo'lib, javobni deyarli bir zumda topgan. Uning iste'dodini ko'rgan Braunshveyg gersogi ta'limini moliyalashtirgan. 19 yoshida (1796-yilda) Gauss muntazam 17-burchakni sirkul va chizg'ich yordamida yasash mumkinligini isbotladi — bu 2000 yildan ortiq vaqt davomida bu sohada erishilgan birinchi jiddiy yutuq bo'lib, uni matematikani kasb sifatida tanlashga undadi.
Faoliyati va yutuqlari
1799-yilda Gauss doktorlik dissertatsiyasida algebraning asosiy teoremasini isbotladi. 1801-yilda nashr etilgan «Disquisitiones Arithmeticae» asari sonlar nazariyasini mustaqil fan sifatida shakllantirdi. 1807-yildan umrining oxirigacha Gyottingen universitetida professor va rasadxona direktori bo'lib ishladi; uning talabalari orasida Bernxard Riman va Rixard Dedekind kabi keyinchalik buyuk matematiklarga aylangan olimlar bo'lgan. Gauss normal (Gauss) taqsimotini va eng kichik kvadratlar usulini ishlab chiqdi, differensial geometriyada Gauss egriligi tushunchasini kiritdi va no-evklid geometriyani birinchi bo'lib kashf etib o'rgandi. Sof matematikadan tashqari geodeziya, magnitizm va astronomiyada ham katta ishlar qildi — 1832-yilda Yer magnit maydonining birinchi absolyut o'lchovini amalga oshirdi, Vilgelm Veber bilan birgalikda Germaniyadagi birinchi elektromagnit telegrafni (1833) yaratdi.
Vafoti
Gauss 1855-yil 23-fevralda, 77 yoshida, Gyottingenda yurak xurujidan vafot etdi.
Meros
Gauss «matematiklar shohi» (Princeps mathematicorum) unvoni bilan tarixga kirgan. U «Pauca sed matura» («Oz, ammo yetuk») shioriga amal qilib, faqat to'liq pishib yetilgan ishlarini nashr etgan, shu sababli ko'p natijalari uning vafotidan keyingina qo'lyozmalaridan aniqlangan. Uning nomi bilan 100 dan ortiq matematik va ilmiy tushuncha atalgan: magnit maydon kuchlanganligi birligi «gauss», Gauss taqsimoti, Gauss usuli va Gauss qonuni shular jumlasidan.
Asosiy hissasi
- «Disquisitiones Arithmeticae» (1801) asari orqali sonlar nazariyasini mustaqil fan sifatida shakllantirdi
- Algebraning asosiy teoremasini isbotladi
- 19 yoshida sirkul va chizg'ich yordamida muntazam 17-burchak yasash mumkinligini isbotladi
- Normal (Gauss) taqsimoti va eng kichik kvadratlar usulini ishlab chiqdi
- Gauss egriligi tushunchasini kiritdi va no-evklid geometriyani birinchi bo'lib o'rgandi
- 1833-yilda Vilgelm Veber bilan birgalikda Germaniyadagi birinchi elektromagnit telegrafni yaratdi
- 1832-yilda Yer magnit maydonining birinchi absolyut o'lchovini amalga oshirdi
- Magnit maydon birligi «gauss» uning nomi bilan atalgan