Isaak Nyuton
1643–1727 · Vulstorp, Linkolnshir, Angliya
🖼️ Godfri Nellerning 1689-yilgi portreti, Vikipediya (jamoat mulki)
Butun olam tortishish qonuni
1687-yilda «Principia» asarida bayon etilgan — ikki jism orasidagi tortishish kuchi ularning massalari ko'paytmasiga to'g'ri, orasidagi masofa kvadratiga teskari proporsional. Fizika tarixidagi birinchi buyuk birlashtiruvchi nazariya.
Yoshligi
Isaak Nyuton 1642-yil 25-dekabrda (eski, Yulian kalendari bo'yicha; yangi kalendarda 1643-yil 4-yanvar) Angliyaning Linkolnshir grafligidagi Vulstorp qishlog'ida, dehqon oilasida tug'ilgan; otasi u tug'ilishidan uch oy oldin vafot etgan edi. Onasi qayta turmushga chiqqach, uch yoshli Isaak buvisi tarbiyasida qolib ketgan. Grantemdagi maktabda lotin va qadimgi yunon tillarini o'rgangan Nyuton 1661-yilda Kembrijdagi Trinity kollejiga o'qishga kirdi, u yerda dastlab Aristotel falsafasini, so'ngra Dekart va Galiley kabi zamonaviy mutafakkirlarning asarlarini mustaqil ravishda chuqur o'rgandi. 1665-yilda u bakalavr darajasini oldi.
Ilmiy faoliyati
1665–1666-yillarda Kembrij universiteti vabo epidemiyasi tufayli yopilgan davrda Nyuton Vulstorpga qaytib, keyinchalik «mo'jizaviy yillar» deb nomlangan ushbu davrda differensial va integral hisoblash usullarini, binomial teoremaning umumlashtirilgan shaklini va butun olam tortishish nazariyasining asosiy g'oyalarini mustaqil ravishda ishlab chiqdi — bu kashfiyot ustidan Gotfrid Leybnits bilan bo'lgan ustuvorlik bahsi ilm tarixidagi eng mashhur ziddiyatlardan biriga aylandi. 1669–1702-yillarda Kembrijning mashhur Lukas professorligi lavozimini egallagan, 1672-yilda London Qirollik jamiyati a'zoligiga saylangan va 1703-yildan umrining oxirigacha jamiyat prezidenti bo'lib xizmat qilgan. 1687-yilda nashr etilgan bosh asari «Philosophiae Naturalis Principia Mathematica»da Nyuton uchta harakat qonuni va butun olam tortishish qonunini bayon etib, Kepler qonunlarini nazariy jihatdan asosladi. Optikaga oid tadqiqotlarida u prizma yordamida oq nur yetti xil rangli nur aralashmasidan iboratligini isbotladi, birinchi ishlaydigan aks ettiruvchi teleskopni yaratdi va bu natijalarni 1704-yilda nashr etilgan «Optika» asarida umumlashtirdi. Matematikada u tenglamalarning taqribiy yechimini topish uchun Nyuton usulini ishlab chiqdi. U Angliya Qirollik zarbxonasi direktori sifatida mamlakat pul islohotiga ham rahbarlik qildi.
Vafoti
Nyuton 1727-yil 31-martda Londonda vafot etib, Vestminster abbatligida dafn etilgan; 1705-yilda ritsarlik unvoniga sazovor bo'lgan.
Meros
Uning «Principia» asari zamonaviy fanning shakllanishida eng ta'sirli asar deb baholanadi — uning harakat va tortishish qonunlari nisbiylik nazariyasi paydo bo'lgunga qadar deyarli ikki yuz yil davomida fizikaning asosini tashkil etdi va hozir ham kichik tezliklar hamda zaif tortishish maydonlari uchun to'liq amaliy ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Uning kuch birligi «nyuton» (N) xalqaro SI tizimida uning sharafiga nomlangan.
Asosiy hissasi
- Uchta harakat qonuni va butun olam tortishish qonunini shakllantirdi («Principia», 1687)
- Differensial va integral hisoblashni (fluksiyalar usulini) mustaqil ravishda ishlab chiqdi
- Prizma yordamida oq nurning yetti rangli nur aralashmasidan iboratligini isbotladi
- Birinchi ishlaydigan aks ettiruvchi teleskopni yaratdi
- 1669–1702-yillarda Kembrijning mashhur Lukas professorligi lavozimini egalladi
- 1703-yildan umrining oxirigacha London Qirollik jamiyati prezidenti bo'ldi
- Angliya Qirollik zarbxonasi direktori sifatida mamlakat pul islohotiga rahbarlik qildi
- Kuch birligi «nyuton» (N) xalqaro SI tizimida uning sharafiga nomlangan