Pifagor
mil. avv. taxminan 570–495 (aniq sanalar noma'lum) · Samos oroli, Qadimgi Gretsiya
🖼️ Haqiqiy hayotlik tasviri saqlanmagan -- Rimning Kapitoliy muzeyidagi antik davr byusti (uning vafotidan ancha keyin, taxminiy tasvir sifatida yaratilgan), Vikipediya (jamoat mulki)
Pifagor teoremasi
To'g'ri burchakli uchburchakda gipotenuza (c) kvadrati kateta (a, b)lar kvadratlari yig'indisiga teng. Bu munosabat undan oldin ham bobilliklar va hindlarga qisman ma'lum bo'lgan, biroq uning maktabi bilan bog'lanib, uning nomi bilan atalgan.
Yoshligi
Pifagor mil. avv. taxminan 570-yilda Egey dengizidagi Samos orolida tug'ilgan; otasi Mnesarx zargar yoki badavlat savdogar bo'lgan deb taxmin qilinadi. Uning ustozlari haqida qadimgi manbalar bir fikrga kelolmaydi — ko'pincha Siroslik Ferekid tilga olinadi, boshqalari Fales, Anaksimandr yoki Samoslik Germodamni ko'rsatadi; Misr, Fors va Hindistonga sayohat qilgani haqidagi afsonalar esa, ehtimol, keyingi yunonlarning uning odatiy bo'lmagan qarashlarini xorijiy ta'sirga bog'lashga urinishini aks ettiradi. Aristoksen ma'lumotiga ko'ra, Pifagor mil. avv. 530-yilda, taxminan 40 yoshida, Polikrat zolimligidan noroziligi sababli Samosni tark etgan.
Krotondagi faoliyati
Janubiy Italiyadagi (hozirgi Kalabriya) yunon koloniyasi Krotonga kelib, Pifagor tezda siyosiy nufuzga ega bo'ldi — u shahar zodagonlariga maslahatchi bo'lib, aholini serhasham turmush tarzidan voz kechishga undagan. U Krotonda monastirga o'xshash diniy-falsafiy jamoa tashkil etdi: a'zolar sir saqlash qasamini ichishgan, mol-mulkni umumiy qilishgan va asketik hayot kechirishgan; jamoa «akusmatiklar» (tinglovchilar) va «matematiklar» (o'rganuvchilar) deb ikki guruhga bo'lingan. Antik davr uchun g'ayrioddiy tarzda, Pifagor ayollarga nisbatan ancha ilg'or bo'lgan — Iamblix mashhur 235 nafar pifagorchidan 17 nafari ayol bo'lganini qayd etadi.
Ta'limoti va matematik merosi
Pifagorga eng ishonchli tarzda bog'lanadigan ta'limot — metempsixoz, ya'ni barcha jonlar o'lmas bo'lib, o'limdan keyin yangi tanaga ko'chib o'tishi haqidagi ta'limotdir. Aynan uning jamoasi «tetraktis» — o'nta nuqtadan iborat uchburchak shaklidagi muqaddas belgi — atrofida sonlar falsafasini rivojlantirgan va «sayyoralar musiqasi» g'oyasini ilgari surgan. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, zamonaviy tarixchilar Pifagorning shaxsan o'zi biror teorema isbotlagani haqida ishonchli dalil topa olishmagan — mashhur «Pifagor teoremasi» aslida undan ancha oldin bobilliklar va hindlarga ma'lum bo'lgan, sonlar falsafasining aksariyat qismi esa undan keyingi avlod pifagorchisi Filolay Krotonlik nomi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Rivoyatga ko'ra Pifagor temirchilar bolg'asining ovozini eshitib, musiqiy ohanglar matematik nisbatlarga mos kelishini kashf etgan.
O'limi
Krotonning Sibarisdan g'alabasidan so'ng, Kilon boshchiligidagi guruh pifagorchilarning yig'in binolariga hujum qilib o't qo'ygan, natijada ko'p a'zolar halok bo'lgan. Pifagorning o'zi qayerda bo'lgani haqida manbalar bir fikrda emas — ba'zilari uni Delos orolida, boshqalari Metapontda deydi, u yerda izdoshlari qirq kun ochlikdan so'ng vafot etishgan degan rivoyat ham bor. Pifagor mil. avv. taxminan 495-yilda, taxminan 75 yoshida vafot etgan.
Meros
Uning ta'limoti Aflotun falsafasiga, ayniqsa «Meno», «Fedon» va «Davlat» dialoglariga kuchli ta'sir ko'rsatgan; Aristotel «Aflotun falsafasi pifagorchilar ta'limotiga qattiq bog'liq edi» deb yozgan. O'rta asrlar davomida ham Pifagor buyuk faylasuf sifatida hurmat qilingan, uning ta'limoti Kopernik, Kepler va Nyuton kabi olimlarga ham ta'sir ko'rsatgan. Bugungi kunda uning nomi eng ko'p «Pifagor teoremasi» bilan bog'liq bo'lsa-da, musiqadagi «pifagor sozlash» tizimi va «pifagor uchliklari» ham an'anaviy ravishda uning nomi bilan bog'lanadi.
Asosiy hissasi
- Krotonda matematika, musiqa va falsafani birlashtirgan diniy-falsafiy jamoa (pifagorchilar ittifoqi) tashkil etdi
- Uning nomi bilan «Pifagor teoremasi» atalgan, garchi bu teorema undan oldin ham ma'lum bo'lgan
- Metempsixoz — jonning o'limdan keyin boshqa tanaga ko'chishi haqidagi ta'limotni tarqatdi
- «Tetraktis» muqaddas raqamiy belgisi va sonlar falsafasi uning jamoasi bilan bog'lanadi
- Musiqiy tovushlar va matematik nisbatlar orasidagi bog'liqlik («sferalar musiqasi») g'oyasini ilgari surgan
- Jamoasida ayollar faol ishtirok etgan — 235 mashhur pifagorchidan 17 nafari ayol bo'lgan (Iamblix ma'lumoti)
- Uning ta'limoti Aflotun falsafasiga va keyinchalik Kopernik, Kepler, Nyutonga ta'sir ko'rsatgan