Mirzo Ulug'bek
1394–1449 · Samarqand
🖼️ Haqiqiy portret saqlanmagan -- uning davrida Hirot zarbxonasida zarb etilgan kumush tanga tasviri, Vikipediya (jamoat mulki)
Uch karrali burchak formulasi (sinus jadvalini tuzishda ishlatilgan)
Samarqand rasadxonasida sinus va tangens jadvallarini sakkiz o'nlik xonagacha aniqlik bilan tuzishda Ulug'bek va uning shogirdlari (jumladan Jamshid Koshiy) shu uch karrali burchak ayniyatidan foydalanib, kichik burchaklar sinusini yuqori aniqlikda hisoblashgan.
Yoshligi
Mirzo Ulug'bekning to'liq ismi Muhammad Tarag'ay bo'lib, u 1394-yil 22-martda bobosi Amir Temurning harbiy yurishlari chog'ida, hozirgi Eron hududidagi Sultoniya shahrida dunyoga kelgan. U turkiy zodagon oiladan chiqqan Shohruh Mirzo va Gavharshod Begimning o'g'li edi, tarbiyachisi esa shoir va olim Orif Ozariy bo'lgan. «Ulug'bek» unvoni turkiy tilda «buyuk hukmdor», «Ko'ragon» esa mo'g'ulcha «kuregan»dan kelib chiqib «xon kuyovi» ma'nosini bildiradi. Yoshligida u bobosi bilan birga Yaqin Sharq va Hindiston bo'ylab, hatto Kobulgacha bo'lgan harbiy yurishlarda qatnashgan; Amir Temur 1404-yildagi Xitoyga yurishidan oldin Sayram, Avliyoota va sharqiy hududlar boshqaruvini yosh nabirasiga topshirgan edi. Temur 1405-yilda vafot etgach, otasi Shohruh poytaxtni Hirotga ko'chirdi. 1409-yilda, 16 yoshida, Ulug'bek Samarqand hokimi etib tayinlandi, ikki yildan so'ng, 1411-yilda esa butun Movarounnahr boshqaruvi unga topshirildi, garchi rasman u hamon Hirotdagi otasiga bo'ysunar edi.
Hukmdorlik yillari
1447-yilda otasi Shohruhning vafotini eshitgach, Ulug'bek Balxga yo'l oldi va u yerda amakisi o'g'li Alovuddavlaning Hirot taxtiga da'vogarlik qilayotganini bildi. U Alovuddavlani Tarnob jangida mag'lub etib, 1448-yilda Hirotga bostirib kirdi va o'g'li Abdullatifni u yerga hokim qoldirib qaytdi — biroq Alovuddavlaning ukasi Abulqosim Bobur zarba berib, Abdullatifni mag'lub etdi. Ichki nizolar va o'z o'g'lining qo'zg'oloni Ulug'bek hukmdorligining so'nggi yillarini og'irlashtirdi.
Me'morchilik ishlari
Ulug'bek davrida Samarqand gullab-yashnadi: uning buyrug'i bilan 1417-yilda Buxoroda, 1420-yilda Samarqandning Registon maydonida, 1433-yilda G'ijduvonda madrasalar qurildi, Marvda xayriya muassasalari barpo etildi, Bibixonim masjidi va Amir Temur maqbarasi (Go'ri Amir) yakunlandi, Shohizinda majmuasida ishlar olib borildi. Uning eng muhim me'moriy yutug'i — 1428–1429-yillarda Samarqanddagi Ko'hak tepaligida qurdirgan Ulug'bek rasadxonasi bo'lib, balandligi 31 metrga yetgan bu inshoot o'sha davr islom dunyosi va O'rta Osiyoning eng yirik rasadxonasi hisoblangan.
Ilmiy-madaniy merosi — Astronomiya
Ulug'bek 1417–1420-yillarda qurdirgan Registon madrasasiga davrning yetakchi astronom va matematiklarini jamladi; uning eng mashhur shogirdi Ali Qushchi (vafoti 1474) bo'lgan, madrasaning eng taniqli mudarrisi Qozizoda Rumiy edi, keyinroq unga astronom Jamshid Koshiy ham qo'shildi. Uning fundamental asari «Ziji jadidi Ko'ragoniy» 1018 ta yulduzni o'z ichiga oladi va astronomiya tarixidagi eng buyuk asarlardan biri hisoblanadi; u keyinchalik Oksfordda (1665), Fransiyada (1843) va 1917-yilda qayta nashr etilib, asrlar davomida osmon jismlari o'lchovlarini belgilab berdi. Ulug'bek quyosh yilini 365 kun 5 soat 49 daqiqa 15 soniya deb hisobladi — zamonaviy qiymatdan atigi 25 soniya farq bilan — va Yer o'qining og'ish burchagini 23,52 daraja deb aniqladi, bu o'lchov shu qadar aniq ediki, yuzlab yillar eng ishonchli natija bo'lib qoldi. Oydagi uning nomi bilan atalgan krater 1830-yilda astronom Iogann Genrix fon Medler tomonidan nomlangan.
Ilmiy-madaniy merosi — Matematika
Trigonometriya va sferik geometriyada Ulug'bek sinus va tangens qiymatlarini sakkiz o'nlik xonagacha va sakkiz oltmishlik raqamgacha hisoblab chiqdi — bu XV asr uchun favqulodda aniqlik edi. Uning davrida ko'plab arab va fors tilidagi matnlar eski o'zbek tiliga tarjima qilindi, shaxsiy kutubxonasida 15 000 dan ortiq jild kitob saqlanib, bu islom bilimlarining yirik xazinasiga aylangan.
O'limi
1449-yil 27-oktyabrda, 55 yoshida, Ulug'bek o'z o'g'li Abdullatif qo'zg'oloni natijasida Samarqand yaqinida o'ldirildi; manbalarga ko'ra, ishonchli kishisi uning jasadini olib, dafn etish uchun Samarqanddagi Go'ri Amir maqbarasiga olib borgan.
Xotira
Uning nomi bilan O'zbekiston Milliy universiteti, Farg'ona davlat pedagogika instituti, Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti va O'zbekiston Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti atalgan; Toshkent, Samarqand va Buxoroda ko'plab ko'chalar, Toshkent metrosida bekat, Toshkentda Mirzo Ulug'bek tumani uning nomini tashiydi. Oydagi krater (1830) va 1977-yilda kashf etilgan 2439-asteroid ham «Ulug'bek» deb nomlangan. Samarqandda (1970), Toshkentda va Fransiyaning Tuluza shahrida (2023) unga haykallar o'rnatilgan. Uning hayoti «Ulug'bek yulduzi» (1966) filmiga, Aleksey Kozlovskiyning operasiga (1942) va Odil Yoqubovning «Ulug'bek xazinasi» romaniga (1973) mavzu bo'lgan. 1994-yilda O'zbekiston Prezidenti farmoni bilan butun mamlakatda «Mirzo Ulug'bek yili» deb e'lon qilindi.
Asosiy hissasi
- Samarqandda 1428–1429-yillarda o'z davrining eng yirik rasadxonasini qurdirdi, balandligi 31 metrga yetgan
- 1018 ta yulduzni o'z ichiga olgan «Ziji jadidi Ko'ragoniy» yulduzlar katalogini yaratdi
- Quyosh yilini haqiqiy qiymatdan atigi 25 soniya farq bilan hisobladi (365 kun 5 soat 49 daqiqa 15 soniya)
- Yer o'qining og'ish burchagini 23,52 daraja deb aniqladi — bu natija yuzlab yillar eng aniq o'lchov bo'lib qoldi
- Sinus va tangens qiymatlarini sakkiz o'nlik xonagacha aniqlikda hisoblab chiqdi
- Registon maydonida madrasa qurdirib, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy va Ali Qushchi kabi olimlarni tarbiyaladi
- 1449-yilda o'z o'g'li Abdullatif qo'zg'oloni natijasida o'ldirilgan
- Nomi bilan Oydagi krater (1830) va 2439-asteroid atalgan
- 1994-yilda O'zbekistonda «Mirzo Ulug'bek yili» deb e'lon qilindi